De Val van de Muur dompelde Leipzig in een crisis. Staatsbedrijven raakten failliet, honderdduizenden verloren hun baan en afgestudeerden verlieten de stad. Nu, 25 jaar later, is Leipzig hersteld in grootsheid. De stad is bruisend, modern, groen, betaalbaar en biedt kansen aan investeerders. ‘Projekt Leipzig’, in 2000 opgestart door een ambitieuze, vernieuwende en liberale overheid, werpt zijn vruchten af. De gemeente trekt grote spelers naar de regio met zijn centrale ligging, goede verbindingen, hoogwaardige infrastructuur en concurrerende arbeidskosten. Hoe trekken de bestuurders hun stad omhoog uit de crisisperiode? De grootste investeerder in het gebied is BMW. De Duitse autogigant streek begin 2001 neer in Leipzig en gaf architect Zaha Hadid de vrije hand om een dure en hypermoderne autoassemblage neer te zetten. Het complex heeft een oppervlakte van zes voetbalvelden en biedt werk aan vijfduizend werknemers, van wie negentig procent uit de directe omgeving. Er is meer. Bij zijn vestiging in Leipzig, vroeg BMW toestemming voor de bouw van vier windmolens. Dit ging niet vanzelf, omdat de Duitse wetgeving voor windmolens gecompliceerd is. Wanneer de windmolens groter zijn dan 90 meter, of als er meer dan twee bij elkaar staan, wordt het gebied beschouwd als windpark. Een obstakel voor het stadsbestuur, omdat elk effect van een windpark op de omgeving moet worden verantwoord. Ook de nabijheid van het vliegveld maakte het er niet gemakkelijker op. Met bijna on-Duitse souplesse omzeilden BMW en Leipzig de  regelgeving en plantten vier reusachtige windmolens op het complex. Om dit succes te vieren, gaf de gemeente een  cadeau aan BMW: de toezegging dat geen enkel gebouw in het gebied hoger mag zijn dan het kantoor van de autofabrikant. Inmiddels zijn er al meer dan anderhalf miljoen auto’s van de productieband afgerold. Gemiddeld komen er elke dag 750 wagens bij uit de BMWfabriek. De meeste auto’s gaan direct van de assemblagehal naar het vliegveld, vanwaar ze hun bestemming vinden in China, Rusland, Amerika, of het Midden-Oosten. Ook concurrent Porsche profiteert van het beleid van de lokale overheid. Het stadsbestuur verleidde de autogigant in 2002 met de verhuur van honderdduizenden vierkante meters grond voor lage prijzen. De beleidsmakers gingen zelfs zo ver dat zij op aanvraag van Porsche de aanleg van de autosnelweg verplaatsten.

Vliegende olifanten

Onmisbaar voor de autobedrijven is vliegveld Leipzig/Halle, het op een na grootste knooppunt van Duitsland voor luchtvracht. Ook postorderbedrijf DHL heeft hier in 2005 zijn vleugels uitgespreid. Woordvoerder Annette Niebaum: ‘Onze DHL-hub in Brussel kon niet uitbreiden vanwege het verbod op nachtvluchten. Leipzig biedt de beste voorwaarden met goedkope grond, een 24-uursvergunning voor vrachtvluchten, verbindingen met de Bundesautobahn en met het spoorwegnet van de Deutsche Bahn. Daarnaast hebben we hier de beschikking over een dierenopvangcentrum. Noodzakelijk, want onze vliegtuigen vervoeren ook dieren, zelfs olifanten.’ Het stadsbestuur trok alles uit de kast om DHL binnen te slepen. Als enige luchthaven in Europa heeft Leipzig/Halle toestemming om dag en nacht te vliegen. Niebaum: ‘Zelfs de luchthaven van Frankfurt, die aanmerkelijk groter is dan die van Leizpig, heeft geen 24-uurs vliegvergunning. Dit was voor DHL de voornaamste reden om zich hier te vestigen.’ Elke nacht worden duizenden tonnen vracht ingevlogen. De uiteenlopende pakketten komen terecht in een ingewikkeld netwerk van scanners, schachten, liften en loopbaancircuits, waar een jong en werklustig arbeidsleger ze verder sorteert. De gemiddelde verwerkingstijd per product is zeven minuten. Niebaum ontwijkt maar net een enthousiaste werknemer die voorbijracet op een transportkarretje. Zij herstelt van de schrik en vertelt: ‘Doordat het lopende bandencircuit automatisch de zwaardere producten apart zet, hoeven onze collega’s niet meer dan maximaal 31 kilo te tillen. Omgaan met meer gewicht kan gevaarlijk zijn, zeker tijdens nachtwerk. Op deze manier maken we het werk veilig. Bovendien is het voor ‘Oost-Duitse’ begrippen goedbetaald.’ Werken op de luchthaven bevalt goed in Leipzig. Dit jaar is de DHL-hub goed voor 3500 banen, variërend van het sorteren van pakketjes tot het besturen van vliegtuigen. Negentig procent van de werknemers komt uit de regio van Leipzig. Tweederde van hen zat in de tijd daarvoor zonder baan. Indirect creëert DHL meer dan 10.000 banen in de wijde regio. Hiernaast biedt het bedrijf trainingsstages aan studenten in de logistieke- en ICT-sector. En werken kunnen ze, de Duitsers. Van BMW tot Porsche en van Amazon tot DHL, geen werknemer laat het afweten. Worden in Nederland de bedrijven graag klein gehouden, in Leipzig trekt een immens arbeidsleger iedere dag energiek naar de werkvloer. Shifts vullen elkaar naadloos aan, zodat de machines nooit stil liggen. Efficiëntie beleeft hier een nieuwe dimensie.

Eeuwenoude beurstad

Het succes van Leipzig komt niet uit de lucht vallen. De handelsstad vormde in de Middeleeuwen al een knooppunt in transnationale handelsroutes. Die Leipziger Messe is een van de oudste beurzen ter wereld en geldt nog steeds als een begrip. Ook in de communistische tijd, toen Leipzig voor het Westen verscholen lag achter het IJzeren Gordijn, behield de beurs zijn functie als ontmoetingsplaats voor Oost-Europese handelsdelegaties. Tegenwoordig profiteert de hub van dezelfde voordelen. De concentratie van meer dan honderd logistieke bedrijven draagt bij tot een uitwisseling van expertise en verhoogt de onderlinge competitie. Innovatieve middelgrote firma’s uit groeisectoren als de IT, hightech, farmaceutische en biotechnologische industrie profiteren van de ontwikkelingsmogelijkheden in de sterke onderzoeksinfrastructuur in Bio City Leipzig. Leipzig maakt gebruik van contacten uit de DDR-tijd en onderhoudt banden met steden als Krakau, Kiev, Thessaloniki en Bratislava. De Duitse handelsstad vormt hierdoor de ideale springplank voor westerse initiatieven richting Oost-Europa. Tegelijkertijd staat Leipzig in directe verbinding met de zogeheten ‘Blauwe Banaan’, het industriële hart van Europa dat zich uitstrekt van Noord-Italië tot de Randstad. De goed onderhouden spoorwegen en de vier file-vrije snelwegen rond de stad brengen goederen in korte tijd naar hun bestemming. Een vrachtwagen is binnen anderhalf uur in Berlijn, en rijdt in slechts vier uur naar München, Hamburg en Frankfurt. De havens van Rotterdam en Antwerpen, die toegang bieden tot een markt van 180 miljoen mensen, liggen op nog geen zes uur rijden afstand.

Vrijheid en creativiteit

Mag de ligging van Leipzig bijdragen aan het economische succes, doorslaggevend is de  opstelling van het stadsbestuur. De gemeente subsidieert starters en verhuurt kantoorruimtes, opslag- en distributieplaatsen tegen aantrekkelijke voorwaarden (tien euro/m2). Investeerders die opzien tegen langdurige administratie komen terecht in een warm bad. Siemens en Dell wachtten maar zes weken op bouwvergunningen, Amazon slechts zestien dagen. De komst van BMW, Schenker Deutschland AG, Porsche en DHL betekende een flinke daling van de werkloosheid, van twintig procent in 2000 tot 9 procent in 2014. Deze daling is opmerkelijk, aangezien in Duitsland de werkgelegenheid in de logistieke sector juist afneemt. De gemeente beseft dat ook jongeren aan een baan moeten worden geholpen. Het bedrijfsleven werkt nauw samen met de natuurkundige en biomedische faculteiten. Met ongeveer 40.000 studenten is de regio Leipzig een waar wetenschapscentrum, met als kroonjuwelen De Universität Leipzig, de Handelshochschule, de Hochschule für Wirtschaft, Technik und Kultur, de Hochschule für Grafik und Buchkunst. Waar studenten zijn, ligt creativiteit om de hoek. ‘Hypezig’ kopte The New York Times eerder om de levendigheid van de stad te beschrijven. De stadsbewoners hoeven geen moment stil te zitten met de jaarlijks terugkerende Bach- en Mendelsohnsfestivals. Tussen de festiviteiten door vindt het uitgaanspubliek vertier in die Gottscheidstrasse, terwijl liefhebbers van klassieke muziek hun hart ophalen in das Gewandhaus, het concertgebouw van de stad. Met circa 540.000 bewoners behoort de beursstad tot een van de weinige steden in Duitsland met een toenemende bevolking. Toch hoeven de Leipziger zich niet druk te maken om bewegingsvrijheid.

Hun stad werd, begin jaren dertig, gebouwd om een miljoen inwoners te huisvesten. Dit betekent voordelige huurprijzen (4,50 tot 7 euro/m2) en, dankzij de gemeente, veel groen. Ook architectonisch gezien heeft de stad wat te bieden. Dit zag er lang niet naar uit, want de Tweede Wereldoorlog en de DDR-periode lieten de stad niet onberoerd. Engelse en Amerikaanse bombardementen verwoestten  de middeleeuwse binnenstad, waarna sovjetarchitecten hun bouwfantasieën ontketenden. Maar, het resultaat is verrassend. Leipzig is een samenstelling van neogotische kerken, pompeuze sovjetgebouwen en moderne architectuur. De gemeente heeft de huizenbouw commerciële dimensie gegeven met de aanleg van een winkelcentrum naast der Hauptbahnhof Leipzig. Winkels zijn op zondag nog steeds officieel gesloten in Duitsland, maar treinstations ontsnappen aan deze maatregel. Zo geeft Leipzig steden als Keulen en Berlijn het nakijken, met de primeur van koopzondagen.

Dreigende eenzijdigheid

Verbeterpunten zijn er ook. De arbeidskrachten van DHL, BMW en Siemens zien weinig terug van de producten die zij in elkaar zetten. Het grootste deel van de industriële output wordt verscheept naar het buitenland. Dit maakt de bevolking van Leipzig weinig consumptief. Ook is er weinig variatie op de arbeidsmarkt. Maar liefst achttien procent van de werkende bevolking is gekwalificeerd voor functies binnen de logistieke en dienstverlenende sector. Het hoge aandeel van geschoolde werknemers komt voort uit de verwevenheid van hogescholen en het bedrijfsleven. Ook het Duitse onderwijssysteem draagt hieraan bij. Leerlingen mogen al vanaf hun zestiende werkervaring opdoen bij een bedrijf dat aansluit bij hun studierichting. Meer dan in andere Europese landen, belanden in Duitsland veel jongeren in dezelfde branche als hun ouders. Hierdoor ligt evenwel het gevaar van eenzijdige banenkeus op de loer. Wanneer een investeerder vertrekt, staan de jonge werknemers weer op straat. De massawerkloosheid begin jaren negentig ligt burgemeester Burkhard Jung nog vers in het geheugen. Hij vouwt zijn handen ineen boven de antiek houten tafel als hij zegt: ‘Vooraf zijn we ons gaan oriënteren. We hebben vooral gekeken naar de supereconomie van Nederland. Wat we hebben meegenomen is de dialoog tussen investeerder en partner en tussen werkgever en werknemer. Al zijn we op dit punt nog niet helemaal uitgeleerd.’ Jung nipt van zijn koffie: ’Wat we nodig hebben, is een ontwikkeling van zelfstandige kleinbedrijven. De mensen in Leipzig moeten niet alleen produceren in grote bedrijven, maar ook op eigen benen staan. Daarom steken we geld en energie in particuliere initiatieven.’

Succesvolle burgerinitiatieven

Unister is de trots van Leipzig. Opgestart in 2002 groeide het burgerinitiatief uit tot een van de grootste e-commerce bedrijven in Duitsland, met 1850 werknemers. Unister onderhoudt webportalen voor tourisme, financiën, verzekeringen, boodschappen en reclame in het algemeen. Het bedrijf, dat jaarlijks rond de driehonderd miljoen euro omzet, heeft zijn vleugels inmiddels uigeslagen naar Berlijn en Hamburg. Een ander succesverhaal is Spreadshirt. Twee ondernemers volgden in 2001 der Leipziger Traum. Met subsidiegeld startten zij een internetbedrijf op dat t-shirts ontwerpt voor particulieren en bedrijven. Nieuw is dat klanten zelf shirts kunnen opsturen en ideeën kunnen inbrengen voor het design. Tegenwoordig beheert Spreadshirt afdelingen in Berlijn, Londen, Parijs, Utrecht en het Amerikaanse Boston. Jaaromzet van vorig seizoen: 31.8 miljoen euro. Daarnaast is er Spinlab, het stokpaardje van de burgemeester. Dit burgerplaform, in samenwerking met de Leipzig Graduate School of Management, biedt studenten en starters de mogelijkheid zichzelf te ontplooien. Aangemoedigd door de gemeente betrekken creatieve geesten leegstaande industriepanden in die Spinnerei (oude katoenmolen) en turnen deze om in ateliers, restaurants, filmstudio’s en een schietbaan voor boogschutters.
Financiële wolken

De hereniging van Duitsland – altijd meer een wens van de bevolking dan van de bestuurders – was een dure aangelegenheid. De West-Duitse regering betaalde eerst tientallen miljarden dollars voor de goedkeuring van de Sovjets en moest daarna betalen voor de re-integratie van Oost-Duitsland. Van 1990 tot 1994 kregen de federale staten in Oost-Duitsland een totaal van 82,2 miljard euro aan subsidies van hun westerburen. Veertig procent van dit geld ging rechtstreeks naar de gemeentes, meestal in de vorm van grootschalige leningen. In 1994 eindigden deze geldstromen. De oostelijke federale staten gingen deel uitmaken van der Länderfinanzausgleich, een gelduitwisseling tussen westelijke en oostelijke staten om de levensstandaard in beide gebieden op gelijke hoogte te brengen. De overeenkomst was echter niet voldoende om de oostelijke staten op weg te helpen. In 1993 tekende de Duitse overheid met de zestien Bundesländer een overeenkomst (Solidarpakt) waarbij leningen werden kwijtgescholden in een ultieme poging om de oostelijke staten bij de hereniging te betrekken. Dit pact duurde van 1995 tot 2004. Een van de belangrijkste maatregelen was de jaarlijkse overdracht van twintig miljard Deutsche Mark (10 miljard euro) van de westerse Bundesländer naar de oostelijke federale staten en Berlijn. Tussen 1995 en 2004 ontving het Oosten in totaal 94,5 miljard euro. Het doel, de oostelijke staten op hetzelfde peil te brengen als hun westerburen, werd echter niet gehaald. In 2004 ging daarom Solidarpakt II van start. Tot 2020 zal het Oosten in totaal 156,5 miljard euro ontvangen. Voormalig minister van Financiën, Peer Steinbrück (SPD), berekende dat de totale kosten van de Duitse eenwording op zo´n 200 biljoen euro gaan uitkomen.

Keerzijde van de groei

In 2020 wil Leipzig niet meer afhankelijk zijn van subsidies. Burgemeester Jung leunt ontspannen achterover: ‘De uitdaging zien wij positief tegemoet. Ik geloof in de Spinnerei en ik heb er vertrouwen in dat investeerders naar ons toe zullen blijven komen.’ Dan wordt de burgemeester ruw verstoord door zijn assistente:’Herr Oberbürgermeister, u moet dringend komen!’ Buiten lijkt Leipzig in brand te staan. Relschoppers van de anti-islambeweging Legida maken hun opmars door de stad. Vijfduizend bewapende agenten, politiehonden en, niet te vergeten, tienduizenden fanatieke anti-fascistische betogers treden hun tegemoet. Vandaag is de dynamische stad het decor van een haast middeleeuwse veldslag. ‘De snelle ontwikkeling leidt tot zichtbare welvaart, waar niet iedereen van profiteert. Mensen die niet meekomen, raken gefrustreerd en richten hun woede op de makkelijkste slachtoffers: de buitenlanders’, zegt Jung, die rustig blijft en zijn assistente met een handgebaar de kamer uitwuift. ‘En dat terwijl hier nauwelijks moslims leven’. Dit klopt. Slechts twee procent van de stads
bevolking is moslim. De grootste groepen buitenlanders zijn Oost-Europeanen (7053 Russen, 3139 Polen, 3131 Oekraïners). Hierna volgen de 2833 Vietnamezen, die, dankzij de broederbanden tussen de DDR en communistisch Vietnam, in de jaren zeventig naar Leipzig migreerden. ‘Nagenoeg elke kruidenier of groentewinkel is in handen van Vietnamezen. Zij zijn inmiddels een geaccepteerd verschijnsel in de stad.’ Jung bladert door de stapel boze brieven die hij heeft ontvangen van ontevreden burgers. ‘Ik wil Legida bestrijden met de dialoog. Economische ontwikkeling moet voor iedereen beschikbaar zijn. Naarmate meer investeerders hierheen trekken, zal de burgerlijke onvrede afnemen.’ De burgemeester luistert ogenschijnlijk laconiek naar het geluid van de overvliegende helikopters en het geschreeuw van de brullende politiemensen op straat. Hij heeft nog wel tijd voor een laatste vraag, voordat hij zich met het strijdgewoel gaat bemoeien: ‘Ja, we verwachten veel van onze nieuwe voetbalclub Red Bull Leipzig. We hebben een prachtig gerenoveerd stadion (Red Bull Arena, 25.000 zitplaatsen) en een kwalitatief sterk team. We kunnen volgend seizoen al doorstoten naar de Bundesliga.’ Kritiek van voetballiefhebbers, die RB Leipzig een commercieel gedrocht vinden en zelfs een nationale campagne tegen de club zijn begonnen, legt de burgemeester naast zich neer. ‘Ach’, lacht Jung breeduit, ‘zoals onze trainer al zegt: “Over tien jaar zij wij ook een Traditionsverein, net als de hele stad.”’ Het mag duidelijk zijn: de beleidsmakers van Leipzig zijn vastbesloten de liberale koers aan te houden. Vergunningen voor grote bedrijven, ruim winkelaanbod en ruimte voor particuliere initiatieven brengen de stad naar de Duitse top. ‘Projekt Leizpig 2020’ lijkt zijn doelstellingen te gaan halen.

leipzig2

Lees het artikel in Liberaal Reveil, juni 2015